Được tổ chức trong bối cảnh chính quyền cách mạng còn non trẻ, thù trong giặc ngoài đan xen, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên đã khẳng định một cách thực chất quyền làm chủ của nhân dân, đặt nền móng cho sự ra đời của Quốc hội Việt Nam, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, đồng thời để lại những giá trị lịch sử và bài học thực tiễn bền vững cho quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Cuộc Tổng tuyển cử lịch sử trong bối cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”

Ngay sau ngày 2-9-1945, mốc son khai sinh nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời diễn ra vào ngày 3-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra một quyết định có ý nghĩa chiến lược và lịch sử đặc biệt: Tổ chức Tổng tuyển cử trong cả nước theo chế độ phổ thông đầu phiếu.

Quyết định ấy thể hiện tầm nhìn vượt thời đại, ý chí sắt đá và bản lĩnh của một dân tộc vừa giành được quyền làm chủ vận mệnh của mình. Trong bối cảnh nền độc lập còn non trẻ, bộ máy chính quyền mới hình thành; nạn đói, nạn dốt hoành hành; các thế lực phản động trong nước và thực dân Pháp ráo riết chuẩn bị quay trở lại xâm lược, việc tổ chức một cuộc bầu cử dân chủ trên phạm vi cả nước không chỉ là một thách thức vô cùng to lớn mà còn là một quyết định đầy dũng khí, khẳng định niềm tin sắt son vào nhân dân và sức mạnh của chế độ mới.

Nhân dân lao động Thủ đô cổ động cho ngày Tổng tuyển cử đầu tiên. Ảnh: Tư liệu

Ngày 8-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 14-SL về cuộc Tổng tuyển cử bầu đại biểu Quốc hội. Từ Trung ương đến địa phương, các ban bầu cử được thành lập tới tận xã, làng, bản, ấp; danh sách cử tri, danh sách ứng cử viên được niêm yết công khai; nhân dân sôi nổi trao đổi, thảo luận, lựa chọn những người xứng đáng đại diện cho mình. Lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, quyền bầu cử và ứng cử được thực hiện một cách đầy đủ, thực chất, không phân biệt giới tính, giai tầng xã hội, dân tộc, tôn giáo.

Càng gần đến ngày Tổng tuyển cử, khí thế chính trị trong cả nước càng sôi sục, lan tỏa mạnh mẽ. Uy tín và vai trò lãnh đạo của Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minh được nhân dân tuyệt đối tin tưởng và suy tôn. Tại Hà Nội, 118 Chủ tịch Ủy ban hành chính cùng đại diện các giới ở làng, xã đã đồng loạt kiến nghị đề nghị miễn cho Chủ tịch Hồ Chí Minh việc ứng cử, bởi Người đã được toàn dân suy tôn làm lãnh tụ của dân tộc. Tuy nhiên, trước nhân dân và trước pháp luật, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn tuân thủ đầy đủ thể lệ bầu cử, trực tiếp ra ứng cử tại Thủ đô Hà Nội, qua đó thể hiện một cách sâu sắc tư tưởng thượng tôn pháp luật và nguyên tắc bình đẳng của mọi công dân trong chế độ mới.

Ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử nước Việt Nam mới chính thức được tiến hành trên phạm vi cả nước. Tại Thủ đô Hà Nội, đúng 7 giờ, tiếng chuông nhà thờ, tiếng trống chùa vang lên trên khắp các phố phường, báo hiệu giờ phút nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình. Bất chấp sự chống phá quyết liệt của các thế lực phản động, có tới 172.765 trong tổng số 187.880 cử tri, chiếm 91,95%, đã tham gia bỏ phiếu. Chủ tịch Hồ Chí Minh trúng cử với tỷ lệ 98,40% số phiếu hợp lệ, thể hiện niềm tin sâu sắc của nhân dân đối với Người.

Tại nhiều địa phương ở miền Bắc, tỷ lệ cử tri đi bầu đạt mức rất cao, có nơi lên tới 95-96%. Riêng tại Hải Phòng, mặc dù quân Tưởng và các thế lực phản động gây rối, cướp hòm phiếu, bắt giữ công an và lực lượng tự vệ, song vẫn có tới 96% cử tri tham gia bỏ phiếu. Ở các tỉnh, thành phố phía Nam, cuộc Tổng tuyển cử diễn ra trong điều kiện vô cùng ác liệt, giữa bom đạn của thực dân Pháp. Tại Sài Gòn-Chợ Lớn, hàng trăm hòm phiếu phải cơ động linh hoạt đến từng ngõ, từng nhà; 42 cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh trong khi làm nhiệm vụ. Ở Nha Trang, Tân An, Cần Thơ, Mỹ Tho..., mặc cho máy bay địch ném bom, xả đạn vào khu vực bỏ phiếu, tỷ lệ cử tri tham gia vẫn đạt từ 90% trở lên.

Trên phạm vi cả nước, có tới 89% tổng số cử tri tham gia bỏ phiếu, bầu ra 333 đại biểu Quốc hội, trong đó 57% là công nhân, nông dân và chiến sĩ cách mạng; có 10 đại biểu là phụ nữ và 34 đại biểu là người dân tộc thiểu số. Đó là một thắng lợi có tầm vóc lịch sử đặc biệt, hiếm có trong lịch sử cách mạng thế giới, khẳng định sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và giá trị bền vững của chế độ dân chủ mới ra đời.

Quốc hội lập quốc và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc

Thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử ngày 6-1-1946 đã dẫn tới sự ra đời của Quốc hội khóa I-Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Đây là Quốc hội mang ý nghĩa “lập quốc”, đánh dấu bước phát triển có tính chất khai sinh của nền dân chủ mới, mở ra một thời kỳ lịch sử trong tiến trình xây dựng Nhà nước cách mạng của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Từ đây, quyền lực nhà nước thực sự được xác lập trên nền tảng ý chí và nguyện vọng của toàn thể nhân dân Việt Nam.

Quốc hội khóa I là biểu tượng tập trung, sinh động của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Thành phần đại biểu quy tụ đầy đủ đại diện của 3 miền Bắc-Trung-Nam; các giai tầng xã hội; các dân tộc, tôn giáo; nam và nữ, già và trẻ. Trong Quốc hội có nhiều trí thức, nhân sĩ yêu nước, các nhà hoạt động văn hóa, tôn giáo, những người từng hoạt động trong các chế độ và đảng phái khác nhau, song đều gặp nhau ở điểm chung cao cả: Khát vọng độc lập dân tộc, tự do cho nhân dân và tương lai của đất nước.

Tại Kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa I (ngày 2-3-1946), theo đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Quốc hội đã quyết định mở rộng thêm 70 đại biểu không qua bầu cử, nâng tổng số đại biểu lên 403 người. Quyết định đó thể hiện tầm nhìn chiến lược, sách lược chính trị mềm dẻo, linh hoạt và đầy nhân văn, nhằm mở rộng mặt trận đoàn kết dân tộc, tập hợp mọi lực lượng yêu nước trong bối cảnh tình hình chính trị hết sức phức tạp và căng thẳng. Thực tiễn lịch sử đã chứng minh, các đại biểu do nhân dân trực tiếp bầu ra chính là lực lượng nòng cốt, kiên trung; nhiều người trong số đó đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc trong những năm tháng kháng chiến trường kỳ.

Từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam mới, bài học về đại đoàn kết toàn dân tộc được khẳng định như một nguyên lý mang tính quy luật của cách mạng Việt Nam. Đó là sức mạnh bắt nguồn từ lòng dân, từ sự thống nhất chặt chẽ giữa ý Đảng và lòng dân, từ niềm tin sâu sắc, bền bỉ của nhân dân đối với sự lãnh đạo tài tình, sáng suốt của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh-nhân tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam.

Giá trị lịch sử bền vững đối với xây dựng Nhà nước pháp quyền

Cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 không chỉ là một sự kiện lịch sử có ý nghĩa đặc biệt to lớn mà còn để lại những giá trị tư tưởng và bài học thực tiễn sâu sắc, bền vững đối với quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Ngay từ những ngày đầu lập quốc, nguyên tắc “tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân” đã được xác lập một cách rõ ràng và nhất quán, trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt, chi phối toàn bộ quá trình tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Việt Nam.

Trải qua 15 nhiệm kỳ hình thành và phát triển, Quốc hội Việt Nam không ngừng kế thừa, phát huy tinh thần dân chủ, ý chí lập quốc và khát vọng phụng sự nhân dân được khởi nguồn từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên. Các chỉ thị của Bộ Chính trị về lãnh đạo bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND các cấp luôn nhấn mạnh yêu cầu phát huy dân chủ gắn liền với tăng cường sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Đảng; đồng thời đề cao các tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị, đạo đức cách mạng, năng lực thực tiễn và uy tín xã hội của người đại biểu. Trên tinh thần đó, kiên quyết sàng lọc, không để những người cơ hội chính trị, tham vọng quyền lực, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống lọt vào các cơ quan quyền lực nhà nước.

Trong bối cảnh đất nước tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế sâu rộng, những bài học rút ra từ cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 càng mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Đó là bài học về phát huy dân chủ một cách thực chất; về củng cố và tăng cường mối quan hệ mật thiết giữa Nhà nước với nhân dân; về xây dựng một Quốc hội thực sự chuyên nghiệp, thực chất, hoạt động ngày càng hiệu lực, hiệu quả, xứng đáng là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.

Có thể khẳng định, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên bầu ra Quốc hội Việt Nam là một mốc son chói lọi trong lịch sử lập hiến và lập pháp của dân tộc, đặt nền tảng chính trị-pháp lý vững chắc cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nước Việt Nam hiện đại. Việc tiếp tục nghiên cứu, tuyên truyền và vận dụng sâu sắc những giá trị lịch sử và pháp lý từ sự kiện trọng đại này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc củng cố niềm tin của nhân dân, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời góp phần đấu tranh phản bác có cơ sở khoa học và thực tiễn các quan điểm sai trái, thù địch về dân chủ, nhân quyền ở Việt Nam hiện nay.