Chân dung nhà thơ Hoàng Lộc.

Hoàng Lộc tham gia vệ quốc đoàn từ khá sớm. Ông vừa cầm bút vừa cầm súng, sống và chiến đấu giữa chiến trường. Thơ ông vì thế không phải là những suy tưởng xa rời thực tế mà bắt nguồn từ chính trải nghiệm trực tiếp nơi tiền tuyến. Nét nổi bật trong sáng tác của Hoàng Lộc là sự kết hợp giữa chất hiện thực mộc mạc và cảm xúc trữ tình sâu lắng. Ông viết về người lính, về đồng đội, về quê hương với giọng điệu giản dị mà lay động lòng người.

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Hoàng Lộc là bài thơ “Viếng bạn”. Bài thơ được sáng tác khi ông viếng người đồng đội thân thiết hy sinh trong chiến đấu. Chỉ với vài khổ thơ ngắn gọn, Hoàng Lộc đã khắc họa sâu sắc nỗi đau mất mát, sự bàng hoàng và tình cảm gắn bó thiêng liêng giữa những người lính. Tuy ngôn từ không cầu kỳ, bài thơ vẫn có sức ám ảnh mạnh mẽ nhờ cảm xúc chân thành và cách diễn đạt cô đọng. “Đứa nào bắn anh đó/ Súng nào nhắm trúng anh/ Khôn thiêng xin chỉ mặt/ Gọi tên nó ra anh!/ Tên nó là đế quốc/Tên nó là thực dân/ Nó là thằng thổ phỉ/ Hay là đứa Việt gian?”.

“Ở đây không gỗ ván/ Vùi anh trong tấm chăn/ Của đồng bào Cửa Ngăn/ Tặng tôi ngày phân tán”. Giá trị nhân bản của Hoàng Lộc là ở đó. Chính cái tình của Hoàng Lộc đã quyết định sức sống lâu bền của bài thơ: Tuy có sắc buốt, có đau thương, mất mát nhưng vẫn ấm nóng tình người, tình đời. Đấy chính là đốm lửa nhân ái cứu rỗi bài thơ không bị chìm vào cảnh ngộ bi lụy, não nề.

Bài thơ Viếng bạn ra đời chẳng được bao lâu thì chính tác giả cũng đã ngã xuống trong một chuyến đi công tác (29-11-1949). Và, lại có người thổn thức cái điều mà trước đó Hoàng Lộc từng thổn thức: “Khóc anh không nước mắt/ Mà lòng đau như cắt/ Gọi anh chửa thành lời/ Mà hàm răng dính chặt”. Hoàng Lộc khép lại bài thơ Viếng bạn với hình ảnh: “Mai mốt bên kia rừng/ Anh có nghe súng nổ/ Là chúng tôi đang cố/ Tiêu diệt kẻ thù chung”, cứ găm mãi vào lòng người thảng thốt, day dứt mà cũng đầy kiêu hãnh về lẽ sống của những con người oanh liệt trong một thời đại oanh liệt.

Hoàng Lộc qua đời khi mới 27 tuổi. Sự ra đi của ông là mất mát lớn cho văn học kháng chiến, bởi ông được xem là một trong những cây bút trẻ đầy triển vọng. Tuy vậy, chính sự ngắn ngủi ấy lại khiến hình ảnh Hoàng Lộc trở nên đặc biệt: một nhà thơ - chiến sĩ sống trọn vẹn cho lý tưởng. Do thời gian sáng tác không dài, số lượng tác phẩm của ông không nhiều, nhưng mỗi bài thơ đều mang dấu ấn riêng. Ngôn ngữ trong thơ ông giản dị, giàu tính khẩu ngữ, phản ánh nhịp sống của người lính nơi chiến trường. Ông không tìm kiếm những hình ảnh cầu kỳ mà chú trọng vào cảm xúc thật, vào khoảnh khắc tâm trạng được ghi lại một cách tự nhiên nhất.

Trong dòng chảy thơ ca Việt Nam hiện đại, Hoàng Lộc thuộc thế hệ nhà thơ đầu tiên của thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Cùng với những cây bút đương thời, ông góp phần đặt nền móng cho dòng thơ cách mạng, nơi cái tôi cá nhân hòa quyện với cái ta chung của dân tộc. Thơ ông không chỉ phản ánh hiện thực chiến tranh mà còn thể hiện vẻ đẹp của tình người trong hoàn cảnh khắc nghiệt.

Ngày nay, khi nhắc đến Hoàng Lộc, người ta thường nhớ đến “Viếng bạn” như một biểu tượng của tình đồng đội và sự hy sinh cao cả. Dù chỉ để lại một số ít tác phẩm, ông vẫn giữ một vị trí trang trọng trong lịch sử văn học Việt Nam. Nhà báo Lý Anh Đồng (tức Kỳ Ân) Chủ bút đầu tiên của báo Chiến khu 1 khi nhắc về Hoàng Lộc, đã từng viết:

Đầu năm 1948, Chiến khu 1 và Chiến khu 12 sáp nhập, tờ “Việt Bắc quyết chiến” của chúng tôi và tờ “Xông pha” gộp lại. Đội ngũ viết báo thời kỳ này rất đông đảo, Hoàng Lộc, Vân Đài, Văn Chung, Đỗ Nhuận, Nguyễn Đức Toàn, Đông Hoài… Tôi nhớ rất rõ là khi chưa biên chế chính thức, anh Hoàng Lộc (phụ trách tờ “Xông pha”) cứ năn nỉ với tôi: - Anh có kinh nghiệm, anh phụ trách báo nhé, tôi chỉ thích đi viết thôi!

Tôi trả lời: - Cái đó tùy thuộc cấp trên.

Không biết anh có đề đạt ý kiến lên cấp trên không nhưng khi có quyết định: tôi phụ trách tòa soạn, anh làm phó. Tiếng thế, nhưng công việc ở tòa soạn hầu như anh giao cả cho tôi. Còn anh “lặn” miết dưới đơn vị.

Hoàng Lộc dáng người mảnh khảnh, nhỏ nhắn, sức yếu nhưng làm việc rất hăng say. Trong một chuyến đi công tác về, anh đọc cho chúng tôi nghe bài thơ “Viếng bạn” trong quyển sổ nháp. Bài thơ mộc mạc giản dị ấy đã làm tất cả chúng tôi xúc động, không khí trầm lặng hẳn. Thời đó đúng là như thế. Vừa vui vẻ chia tay nhau, một tốp bị địch phục kích, hy sinh. Đang hành quân máy bay ào tới ném bom, anh hy sinh… Cái chết luôn rình rập người chiến sĩ.

Ở nơi ấy tình đồng chí, tình đồng đội bao giờ cũng rất gần gũi thân thương và bài thơ đã thể hiện chân thực tình cảm đó. Sau khi bài thơ được đăng trên báo “Bắc Sơn”, nhiều chiến sĩ Vệ quốc quân đã viết thư cho tòa soạn và tác giả khen bài thơ hay và thật. Tôi biết đó chính là kết quả những chuyến đi chiến dịch cùng bộ đội đầy gian khổ của Hoàng Lộc - Người bạn đã dùng ngòi bút chiến đấu đến trọn đời của tôi. Phải khẳng định anh là một người có tài, rất tiếc, anh đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ!

Viếng bạn

Hoàng Lộc