Khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc không chỉ là mong muốn chính trị mà là mệnh lệnh từ thực tiễn lịch sử và yêu cầu của thời đại. Tuy nhiên, khát vọng sẽ không tự thân trở thành hiện thực nếu không được nâng đỡ bằng một hệ động lực đủ mạnh, được tổ chức đồng bộ và vận hành hiệu quả. Nhìn lại chặng đường cách mạng đã qua, có thể thấy mỗi bước đi lên của dân tộc ta đều gắn liền với việc khơi dậy và phát huy đúng lúc, đúng hướng các nguồn lực nội sinh của đất nước. Chính sức mạnh bên trong của dân tộc, được tổ chức và dẫn dắt bởi đường lối đúng đắn của Đảng, đã làm nên những kỳ tích phát triển.

Bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng, về năng suất lao động và sức cạnh tranh quốc gia, Đại hội XIV của Đảng đã kế thừa và phát triển tư duy đó lên tầm cao mới, xác lập rõ hệ động lực chủ yếu của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế toàn diện. Điểm nổi bật trong tư duy phát triển lần này là sự khẳng định nhất quán và sâu sắc rằng nội lực là yếu tố quyết định; ngoại lực giữ vai trò quan trọng nhưng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được nội lực hấp thụ, chuyển hóa và lan tỏa. Đây không chỉ là nhận định mang tính phương pháp luận mà là sự lựa chọn chiến lược, thể hiện bản lĩnh độc lập, tự chủ và tinh thần tự cường của dân tộc trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Thực tiễn phát triển của thế giới những thập niên gần đây cho thấy, sự khác biệt về trình độ phát triển giữa các quốc gia ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế, trình độ khoa học-công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo và hiệu quả quản trị quốc gia. Tài nguyên thiên nhiên hay lợi thế dân số chỉ có thể tạo ra lợi thế ban đầu; còn khả năng bứt phá dài hạn lại nằm ở năng lực tổ chức xã hội, ở trình độ con người và ở môi trường thể chế thúc đẩy sáng tạo. Các mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ, mở rộng đầu tư theo chiều rộng đã bộc lộ nhiều giới hạn. Trong khi đó, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đòi hỏi chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng cao. Chính vì vậy, việc Đại hội XIV của Đảng đặt trọng tâm vào việc khơi dậy hệ động lực nội sinh không chỉ xuất phát từ yêu cầu trước mắt mà còn từ tầm nhìn chiến lược dài hạn.

Nội lực của đất nước trước hết được kết tinh trong nhân dân, chủ thể sáng tạo của lịch sử, trung tâm của chiến lược phát triển và là mục tiêu cao nhất của mọi chủ trương, chính sách. Quan điểm “nhân dân là trung tâm, là chủ thể, là mục tiêu, là động lực và là nguồn lực của phát triển” tiếp tục được khẳng định một cách toàn diện, đồng bộ. Đây không chỉ là sự nhấn mạnh về mặt chính trị-tư tưởng mà là yêu cầu cụ thể đối với quá trình xây dựng và hoàn thiện thể chế phát triển. Mọi quyết sách, từ hoạch định chiến lược đến tổ chức thực hiện đều phải xuất phát từ lợi ích chính đáng của nhân dân, hướng tới nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, mở rộng quyền làm chủ và tạo điều kiện để nhân dân tham gia ngày càng sâu rộng vào quá trình phát triển. Khi niềm tin được củng cố, khi dân chủ được phát huy, khi quyền và lợi ích hợp pháp được bảo đảm thì sức sáng tạo trong xã hội sẽ được giải phóng mạnh mẽ, trở thành nguồn động lực to lớn cho phát triển.

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm biến đổi sâu sắc cấu trúc kinh tế và phương thức quản trị, con người không chỉ là mục tiêu thụ hưởng mà còn là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là đội ngũ khoa học-công nghệ, chuyên gia đổi mới sáng tạo, nhà quản trị hiện đại và cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy chiến lược, năng lực hành động thực tiễn. Đầu tư cho con người phải được coi là đầu tư cho tương lai; không chỉ là mở rộng giáo dục-đào tạo mà còn là tạo dựng môi trường xã hội khuyến khích sáng tạo, trọng dụng nhân tài, bảo đảm cơ hội phát triển công bằng, khơi dậy tinh thần cống hiến và khát vọng vươn lên. Một quốc gia chỉ có thể phát triển bền vững khi mỗi người dân được trao cơ hội và động lực để phát huy tối đa tiềm năng của mình.

Gắn liền với con người là văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh bền vững của dân tộc. Lịch sử dân tộc ta đã khẳng định, văn hóa hun đúc ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết và khả năng vượt qua khó khăn. Trong giai đoạn phát triển mới, văn hóa tiếp tục được xác định vừa là mục tiêu vừa là động lực và là hệ điều tiết của phát triển. Tăng trưởng kinh tế nếu tách rời văn hóa sẽ dẫn đến những hệ lụy xã hội, làm gia tăng bất bình đẳng, suy giảm niềm tin và xói mòn các giá trị cốt lõi. Ngược lại, khi văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, khi các giá trị chân-thiện-mỹ được đề cao, khi đạo đức công vụ và trách nhiệm xã hội được củng cố thì phát triển kinh tế sẽ có nền tảng bền vững, hài hòa. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh giá trị ngày càng gay gắt, việc xây dựng con người Việt Nam giàu bản sắc, bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng chính là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sự phát triển bền vững và giữ vững bản sắc dân tộc.

Một trong những động lực có tính chất đột phá được Đại hội XIV của Đảng xác định là khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là một lĩnh vực phát triển riêng lẻ mà là động lực trung tâm của quá trình cơ cấu lại nền kinh tế và đổi mới mô hình tăng trưởng. Khi khoa học-công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, khi đổi mới sáng tạo trở thành văn hóa trong xã hội và khi chuyển đổi số thấm sâu vào mọi lĩnh vực, từ quản trị nhà nước đến sản xuất, kinh doanh và đời sống dân sinh thì nền kinh tế mới có thể nâng cao năng suất lao động và sức cạnh tranh dài hạn. Tuy nhiên, đổi mới sáng tạo chỉ có thể phát triển trong môi trường thể chế minh bạch, ổn định và khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Vì vậy, hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế, chính sách và cải thiện môi trường đầu tư-kinh doanh là điều kiện tiên quyết để các động lực được phát huy đầy đủ.

Đại hội XIV của Đảng đã có bước phát triển quan trọng khi khẳng định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Thực tiễn 4 thập niên đổi mới đã chứng minh khu vực kinh tế tư nhân ngày càng đóng góp lớn vào tăng trưởng, tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế. Việc xác lập vị trí này thể hiện quyết tâm chính trị trong giải phóng và phát huy mạnh mẽ mọi tiềm năng của xã hội. Phát triển kinh tế tư nhân không tách rời định hướng xã hội chủ nghĩa mà đặt trong tổng thể chiến lược xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, hội nhập sâu rộng.

Tất cả động lực nêu trên chỉ có thể trở thành sức mạnh khi được tổ chức thực hiện một cách đồng bộ, quyết liệt và hiệu quả. Điều đó đòi hỏi toàn bộ hệ thống chính trị phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo và phục vụ, từ ban hành chính sách sang bảo đảm thực thi chính sách. Đảng phải tiếp tục nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền; kiên trì xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong sạch, vững mạnh; đổi mới phương thức lãnh đạo theo hướng khoa học, thực chất và gần dân hơn. Nhà nước phải hoàn thiện thể chế phát triển, xây dựng bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh cải cách hành chính, tăng cường kỷ luật, kỷ cương. Cấp ủy, chính quyền địa phương phải năng động, sáng tạo trong cụ thể hóa chủ trương của Trung ương, chủ động tháo gỡ khó khăn, phát huy lợi thế so sánh, đề cao trách nhiệm người đứng đầu và lấy kết quả phát triển thực chất làm thước đo năng lực lãnh đạo, quản lý.